Thủ lĩnh nông dân tiêu biểu đầu thế kỷ XIX
Nhắc đến phong trào đấu tranh của nông dân Việt Nam dưới thời nhà Nguyễn, không thể không nhắc tới Phan Bá Vành – người thủ lĩnh của một trong những cuộc khởi nghĩa nông dân lớn nhất ở Bắc Bộ đầu thế kỷ XIX. Sinh ra tại làng Nguyệt Lâm, huyện Vũ Tiên (nay thuộc làng Nguyệt Lâm, xã Hồng Vũ) trong một gia đình nông dân nghèo, Phan Bá Vành sớm chứng kiến cảnh đời sống cơ cực của người dân dưới ách áp bức của chế độ phong kiến. Thiên tai liên tiếp, mất mùa, đói kém, thuế khóa nặng nề cùng sự nhũng nhiễu của tầng lớp quan lại khiến cuộc sống người dân lâm vào cảnh khốn cùng. Ông đã tập hợp những người nông dân nghèo, dựng cờ khởi nghĩa với khát vọng giành lại công bằng cho người nông dân lao động. Khoảng năm 1821, đỉnh cao cuộc khởi nghĩa do ông lãnh đạo chính thức bùng nổ và nhanh chóng phát triển mạnh mẽ trên địa bàn các tỉnh Thái Bình, Nam Định, Hải Dương cũ cùng nhiều vùng ven biển Bắc Bộ.
Dưới sự chỉ huy của Phan Bá Vành, nghĩa quân liên tiếp giành được nhiều thắng lợi, thu hút đông đảo nông dân tham gia. Phong trào phát triển mạnh đến mức triều đình nhà Nguyễn phải nhiều lần huy động lực lượng lớn để đàn áp. Từ năm 1826 đến năm 1827, cuộc chiến giữa nghĩa quân và quân triều đình diễn ra vô cùng quyết liệt. Trước sức ép ngày càng lớn, nghĩa quân phải rút về căn cứ cuối cùng ở vùng Trà Lũ. Quân triều đình thực hiện chiến thuật bao vây, cắt đứt nguồn lương thực, liên tục mở các cuộc tấn công quy mô lớn. Trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn, thiếu lương thực, bệnh tật và đói rét hoành hành, nghĩa quân vẫn chiến đấu kiên cường, quyết không đầu hàng. Trận chiến cuối cùng kéo dài nhiều giờ đồng hồ với những tổn thất nặng nề, Phan Bá Vành bị thương và rơi vào tay quân triều đình. Để giữ trọn khí tiết của người anh hùng, ông đã tự kết liễu đời mình trên đường bị giải về thành. Mặc dù cuộc khởi nghĩa thất bại, nhưng tinh thần đấu tranh của Phan Bá Vành và nghĩa quân đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc. Hình tượng người thủ lĩnh nông dân anh dũng vẫn được Nhân dân truyền tụng qua nhiều thế hệ với những câu thơ quen thuộc: “Trên trời có ông sao Tua – Ở dưới hạ giới có vua Ba Vành”, hay: “Anh hùng nay đã ra tay – Làm cho chuyển động lung lay cửa trùng”.
Phát huy giá trị di sản văn hóa, giáo dục truyền thống yêu nước
Để tưởng nhớ công lao của Phan Bá Vành và các nghĩa sĩ đã hi sinh trong cuộc khởi nghĩa, Nhân dân địa phương đã lập đền thờ ngay trên nền Đồn Cả – một căn cứ quan trọng trong hệ thống phòng thủ của nghĩa quân năm xưa. Năm 1990, Di tích lịch sử văn hóa Đồn Cả – Phan Bá Vành được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Hiện nay, khu di tích được xây dựng khang trang trên diện tích hơn 7.200m² với các hạng mục chính gồm tòa đại bái, trung điện, hậu cung cùng nhiều công trình phụ trợ phục vụ nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh của Nhân dân. Không chỉ thờ Phan Bá Vành, khu di tích còn thờ các nghĩa binh, nghĩa sĩ; thân phụ, thân mẫu của ông; các liệt sĩ kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và những người có công với quê hương. Đây là nét đặc sắc, góp phần tạo nên giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc cho công trình. Ông Phan Văn Diệp, thành viên Ban Quản lý di tích cho biết: Ngôi đền được khởi công xây mới từ năm 2013 và hoàn thành vào năm 2015. Công trình được xây dựng theo kiến trúc truyền thống, kết hợp hài hòa với các hạng mục hiện đại. Không gian đền vẫn lưu giữ hệ thống câu đối, ngai thờ và nhiều chi tiết mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian. Hằng năm địa phương duy trì tổ chức nhiều hoạt động tín ngưỡng, lễ hội truyền thống, trong đó tổ chức lễ hội quy mô lớn thường vào dịp tưởng niệm ngày sinh của Phan Bá Vành nhằm tưởng nhớ công lao của vị thủ lĩnh nghĩa quân, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương về tham dự. Là hậu duệ đời thứ bảy của Phan Bá Vành, ông Phan Văn Thắng cho biết: Tại làng Nguyệt Lâm, dòng họ chỉ còn hai đại gia đình lớn với khoảng 20 đinh. Trải qua nhiều biến cố lịch sử, đặc biệt sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, nhiều con cháu trong dòng họ phải lưu lạc khắp nơi, thậm chí đổi sang họ Nguyễn Phan để tránh sự truy xét của triều đình. Với vai trò là thủ từ của ngôi đền, tôi luôn có ý thức trách nhiệm gìn giữ, chăm sóc và bảo vệ di tích để các thế hệ mai sau tiếp tục hiểu hơn về lịch sử quê hương.
Hơn hai thế kỷ đã trôi qua, nhưng khí phách của người thủ lĩnh nông dân Phan Bá Vành và những nghĩa sĩ năm xưa vẫn hiện diện trong từng mái đền, nếp cổ ở Đồn Cả. Di tích hôm nay không chỉ lưu giữ ký ức lịch sử mà còn nhắc nhở các thế hệ về lòng yêu nước, ý chí vượt khó và khát vọng công bằng của người Việt Nam qua các thời kỳ. Việc bảo tồn, phát huy giá trị của di tích hôm nay chính là góp phần gìn giữ những bài học lịch sử quý báu, bồi đắp lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ mai sau.
Thu Thủy
Nguồn: https://baohungyen.vn/don-ca-phan-ba-vanh-tuong-nho-vi-thu-linh-nong-dan-3196327.html
